23.9 C
تهران
پنج‌شنبه 5 خرداد 1401 15:57
کافه لیبرال

روشنفکران(نگاهی به دو کتاب)، علی میرفطروس

* روشنفکری در آزمونِ لحظات حسّاس و سرنوشت ساز  خود را نشان می دهد چرا که در شرایط عادی همه می توانند «روشنفکر» باشند.

* ژان پل سارتر«پدر معنوی و آکادمیک هزاران جوان پُرشور و انقلابی» بود.او با اعتقاد به«ماهیّت شرارت آمیز دولت ها» و «ضرورت مبارزۀ قهرآمیز با آن»تأثیرات مرگباری بر اندیشۀ سیاسیِ جوانان داشت.

1-روشنفکران،پال جانسُن

ترجمۀ جمشید شیرازی

نشر فرزان،تهران،1376، 678 صفحه

2- متفکران چپ نو (احمق ها،شیّادان و هوچی ها)،راجر اسکروتن

ترجمۀ بابک واحدی

نشرِ مینوی خِرَد، تهران، 1398 ،420 صفحه

روشنفکران و نقش شان در سیاست و اجتماع همواره مورد بحث های فراوان بوده است. شاید بتوان گفت که واقع بینی،شجاعت اخلاقی و آینده نگری از مؤلّفه های اصلیِ روشنفکری است.از این گذشته، روشنفکری در آزمونِ لحظاتِ حسّاس و سرنوشت ساز خود را نشان می دهد چرا که در شرایط عادی همه می توانند«روشنفکر» باشند.

ریمون آرون،اندیشمند برجستۀ فرانسوی،وقتی که «افیون روشنفکران» را منتشر می کرد می دانست که با وجود سلطۀ بلا منازع مارکسیسم بر فضای روشنفکری فرانسه، کتاب و شخصیّت اش موردِ انتقادات شدید روشنفکرانی مانند ژان پل سارتر قرار خواهد گرفت،ولی او در اندیشۀ سیاسی نوعی تعهّد یا مسئولیّت اجتماعی می دید که سکوت و مماشات را نادرست می دانست و همین مسئولیّت  وی را به انتشار کتاب«افیون روشنفکران»در سال 1955متعهّد ساخت. ریمون آرون نخستین متفکری بود که مارکسیسم را به مثابۀ «افیون روشنفکران» مطرح کرد.«افیون» اشاره ای بود به سخن کارل مارکس مبنی بر «دین افیون توده ها» و آرون با این اشارۀ تلویحی می گفت که مارکسیسم نیز اینک به صورت یک«دین» در آمده که با «تعصّب،تقلید و ایمان»،راهِ هر گونه شک و تردید را  فرو بسته است.

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و شکست ایدئولوژی های فریبا روشنفکرانِ اروپائی،خصوصاً ژان پل سارتر،مورد انتقادات تُند قرار گرفتند.از بهترین نمونه های این نقدها کتاب«روشنفکران» اثر پال جانسُن روزنامه نگار و نویسندۀ برجستۀ انگلیسی است که در سال  1988 منتشر شده و  دیگری، کتاب«متفکّران چپ نو»  اثر راجر اسکروتن است که در سال ۱۹۸۵ انتشار یافته ولی ویرایش تازۀ آن با نامِ«احمق ها، شیّادان و هوچی ها» در سال 2015 منتشر شده است. هدف هر دو کتاب اسطوره شکنی و زدودنِ هاله های تقدّس از روشنفکرانی است که تأثیرات مهمّی در زمان و زمانۀ خود داشته اند.

موضوع مشترک هر دو کتاب ،نقد متفکّران چپ است. کتاب پال جانسُن از نظر زمانی(تاریخی)گسترۀ بیشتری را شامل می شود .این کتاب -با منابع و مآخذ بسیار- زندگی و عقاید نویسندگانی مانند ژان ژاک روسو،تولستوی،ایبسن،کارل مارکس، برتولد برشت،همینگوی، لیلیان هلمن،ژان پل سارتر ، نوآم چامسکی و برخی دیگر را بررسی کرده است در حالیکه کتابِ «احمق ها…» ناظر به عقاید و عملکردهای روشنفکران چپِ نو (معاصر)می باشد از جمله: ژاک دریدا، تامسون، لوکاچ، گرامشی، لویی آلتوسر، میشل فوکو، هابرماس و ژان پل سارتر. این دو کتاب-به سانِ دو آینه -زنگارهای عقیدتیِ روشنفکران برجسته را عیان می کنند؛ ضعف ها و زنگارهائی که گاه حیرت انگیز  می نمایند.به خاطر تنوّع موضوعی ، خلاصه کردن مطالبِ این دو کتاب بسیار دشوار است ولی با توجه به تأثیرات ژان پل سارتر در عرصۀ روشنفکری ایران، اشاره ای به چند نکته در بارۀ وی می تواند فضای عمومیِ آنها را به دست دهد:

منظورِ جانسُن از روشنفکران نوع خاصی از روشنفکران است که خود، آنان را «روشنفکران آرمانشهری » نامیده است،«روشنفکرانی که حاضرند مردمِ واقعی را در مذبحِ اندیشه های انتزاعی  قربانی کنند»(ص9).

به نظر جانسُن:«بسیاری از روشنفکران-برخلاف ستایش های اوّلیّۀ شان از عدالت و حقیقت- به خاطر حقیقتِ والاتری که مدّعی آن بوده اند-با شور و شوق،عدالت و حقیقت را لگدکوب کردند… آنان«در بی عدالتی و بی رحمیِ به اندازه ای توانا بودند که پیش از آن تقریباً دیده نشده و تنها با جنایات اهریمنی نازی های آلمان قابل مقایسه است»(صص 586 و 641).جنایات دوران استالین نمونه ای از این«جنایات اهریمنی»بود.آرتور کویستلر روشنفکرِ چپ و نویسندۀ برجستۀ مجارستانی- انگلیسی در تصویر دوران استالین نوشته است:

ما براى شما پيام آورِ راستى و حقيقت بوديم ولى اين پيام ها در دهان هاى مان به دروغ تبديل شدند. ما براى شما آزادى به ارمغان آورديم كه در دستان ما به شلّاق تبديل شد. ما به شما وعدۀ حيات و زندگى داديم، ولى صداى ما به هر كجا رسيد،درختان را خشكاند و صداى خش خش برگ ها به هوا برخاست»[1]

دوران پُل پوت(در کامبوج) نیز نمونۀ دیگری از این«جنایات اهریمنی» بود.به اعتقاد جانسُن: همۀ رهبران «خِمرهای سرخ»در دهۀ 1950 در فرانسه درس خوانده بودند و در آنجا نه تنها عضو حزب کمونیست بودند بلکه آموزه های سارتر را در موردِ «خشونت ضروری» فرا گرفته بودند و لذا،«این قتل عام کنندگان فرزندان ایدئولوژیک سارتر به شمار می آمدند»(ص463).در همان زمان – امّا -روشنفکر برجسته ای مانند نوآم چامسکی می کوشید ثابت کند که «جنایت پُل پوت جنایت آمریکا بوده است…استدلال های روشنفکرانی مانند چامسکی بی شک نقش مهمی در وارونه ساختنِ چیزی بازی کرد که در اصل  عزمی نیرومند از سوی ایالات متحده برای دادن فرصتی به ایجاد یک جامعۀ دموکرات در هندو چین بود» (صص 639 و 641).

به نظر جانسُن:سارتر همواره دیگران را به«عمل»تشویق می کرد و عمل معمولاً به معنای خشونت بود. مقدّمۀ سارتر بر کتابِ«دوزخیان زمینِ» فرانتس فانون که جانسُن آنرا «انجیل خشونت»می نامد- در واقع،«بیش از خودِ کتاب  تشنۀ خون بود». سارتر نوشت که برای یک سیاهپوست «کشتنِ یک اروپائی دو نشانه با یک تیر است-نابود کردن همزمان ستمگر و ستمدیده».سارتر بود که شِگرد کلامیِ «خشن» دانستنِ نظم موجود (یعنی خشونت نهادی شدۀ دولت ها) را اختراع کرد و بدین سان، آدمکُشی را برای برانداختن آن  موجّه دانست» (صص 462-463).

جانسُن می نویسد:«سارتر در مدّت چهار سالی که به طور مداوم از خط حزب کمونیست پشتیبانی می کرد، چیزهائی گفت و کارهائی کرد که باور کردنش تقریباً ناممکن است.او آدمی را به یاد حقیقتِ نفرت انگیزِ این جملۀ قصارِ دکارت می اندازد:«یاوه ای یا حرفی باورنکردنی وجود ندارد که این فیلسوف از آن دفاع نکرده باشد».

در ژوئیۀ 1954 پس از بازگشت از سفری به روسیه،سارتر با روزنامۀ چپ گرای لیبراسیون  مصاحبه ای دو ساعته انجام داد.به نظر جانسُن:پس از سفر رسوای «جورج برنارد شاو» در اوایل دهۀ 1930،این[مصاحبه] چاکرمنشانه ترین شرحی است که یک روشنفکر برجستۀ غربی در بارۀ دولت شوروی داده است. سارتر گفت:علت اینکه شهروندان شوروی به خارج سفر نمی کنند،این نیست که از سفرِ آنها جلوگیری می شود بلکه[علّت] این است که [آنها]نمی خواهند کشور دوست داشتنی خود را ترک کنند…شهروندان شوروی بیشتر و مؤثّرتر از ما از حکومت خود انتقاد می کنند و در واقع،در اتحاد شوروی آزادی کاملِ انتقاد وجود دارد».سارتر سال ها بعد به دروغگوئی خود اعتراف کرد»(459).

ژان پل سارتر «پدر معنوی و آکادمیک هزاران جوان پُرشور و انقلابی» بشمار می رفت و نظرِش دربارۀ «ماهیّت شرارت آمیز دولت ها و ضرورتِ مبارزۀ قهر آمیز با آن» تأثیراتِ مرگباری بر اندیشۀ سیاسی جوانان در کشورهای مختلف داشت؛ جنبش چریکی در ایران – از جمله – متأثّر از آنگونه عقاید بود و چنانکه گفته ام: «مبارزۀ مسلّحانه،هم استراتژی،هم تاكتیک» تیرِ خلاصی بود بر پیكرِ نیمه جانِ اندیشۀ سیاسی در ایران. بر بستر آن بى بضاعتى فكرى و بى نوائى فلسفى، هر كس«يوسفِ گم گشتۀ» خود را در «كنعانِ»انديشه هاى ضدِ تجدّد مى يافت و در فضائى از اسطوره وُ وهم وُ خيال زمزمه مى كرد:

نادری پیدا نخواهد شد«امید»

کاشکی اسکندری پیدا شود

   در آغاز این مقال گفته ام:روشنفکری در آزمونِ لحظات حسّاس و سرنوشت ساز  خود را نشان می دهد چرا که در شرایط عادی همه می توانند«روشنفکر»  باشند.پال جانسُن معتقد بود که در زندگی بسیاری از روشنفکران آرمانشهری مرحلۀ شومی وجود دارد که می توان آنرا «یائسگی فکری» یا «فرار عقل» نامید(ص641). راجر اسکروتن این دسته از روشنفکران را «احمق ها،شیّادان و هوچی ها» نامیده است. در رویدادهای منجر به انقلاب اسلامی بیشترِ رهبران سیاسی و روشنفکران ایران -خصوصاً دکتر رضا براهنی-مصداق این سخن اند. دکتر براهنی – با وجود نقدها و نظرات ادبیِ ارزشمندش – در آن شرایط حسّاس چنان دچارِ «یائسگیِ فکری» و «فرار عقل» شد که ستایشگرِ « شعبده بازِ سپیده‌ای که دروغین بود» گردید همچنانکه روشنفکران و رهبران سیاسی دیگر «معماران تباهی امروز» بوده اند.

***

راجر اسکروتن استاد فلسفه در دانشگاه اکسفورد از معدود روشنفکرانی بود که برخلاف ژان پل سارتر،میشل فوکو و دیگران در سال 1357/ 1979با انقلاب اسلامی و قدرت گیری آیت الله خمینی مخالفت نموده بود.چهار سال بعد(در 6  نوامبر 1984) نیز او با انتشارِ مقالۀ « در رثای ایران » کیفرخواستی علیه روشنفکران اروپائی و حامیان انقلابِ اسلامی صادر کرد و از جمله نوشت:

-«چه کسی ایران را بخاطر می‌آورَد؟.چه کسی هجوم گلّه‌وار و شرم‌آورِ خبرنگار ها و روشنفکران [غربی] برای همراهی با انقلاب[اسلامی] را بخاطر می‌آورَد؟  چه کسی کارزارهای تبلیغاتی هیستریک علیه شاه را بخاطر می‌آورَد؟ چه کسی هزاران دانشجوی ایرانی در دانشگاه‌های غربی را به یاد دارد که مزخرفات مارکسیستیِ مُدِ روز را که رادیکال‌های پشتِ میزنشین به آن‌ها می‌فروختند،با اشتیاق می‌خریدند؟ همان‌هایی که بعدها جریان فریب‌ها و شورش‌هایی را رهبری کردند که به سقوط شاه منتهی شد.چه کسی آزادی و امنیّتی را بخاطر دارد که در پرتو آن  روزنامه‌ نگارها می‌توانستند در ایران بچرخند و به جمع‌آوری شایعاتی بپردازند که بتوانند چاشنی داستان‌های خیالی‌شان دربارۀ حکومت وحشت کنند؟…بله! شاه، خود رأی (autocrat) بود، امّا خود رأئی و ستمگری (tyranny) دو چیز یکسان نیستند».

اسکروتن دستگاه نظریِ بیشترِ روشنفکرانِ چپِ اروپا را «دستگاهِ مُهمل ‌بافیِ» نامیده و با زبانی تُند و بی پروا به نقد عقاید و عملکرد شان پرداخته است.او-خود- کتابش را «اعلامیّۀ تحریک آمیز» خوانده است(ص10).

با چنان صراحت و شجاعتی انتشارِ کتاب اسکروتن در سال ۱۹۸۵ توفانی از توهین و تهدید و افتراء علیه وی برانگیخت چندان که باعث جمع آوری و تحریم  آثارش توسط نیروهای چپ و اخراج وی از دانشگاه آکسفورد گردید.به روایت اسکروتن:

-« [چاپ اوّلِ کتاب متفکران چپ نو ]با استهزا و خشم روبرو شد و منتقدان در تُف انداختن بر جنازۀ آن  از هم گوی سبقت می ربودند…و منتقدان و یاد داشت نویسان در شایستگی فکری من و نیز شخصیّت اخلاقی ام  شکِ جدّی وارد آوردند.این خُسران و از دست رفتنِ ناگهانی جایگاه،به حمله به همۀ نوشته هایم انجامید…یک فیلسوفِ دانشگاهی در نامه‌ای به لانگمن – ناشرِ کتابِ قبلی‌ام – نوشته بود که «علیرغمِ میلِ باطنی‌ام باید به عرض‌تان برسانم که بسیاری از همکارانم در این‌جا (یعنی،در دانشگاه آکسفورد) بر این گمان هستند که دامانِ انتشاراتِ لانگمن- که انتشاراتِ محترمی است- به‌سببِ همکاری با اسکروتن لکّه‌دار شده است». او در ادامه با ‌لحنِ تهدید، ابرازِ امیدواری می‌کند که «واکنش‌هایِ منفی‌ای که این کتاب به‌دنبال داشته، موجب شود لانگمن در آینده احتیاطِ بیش‌تری در انتخابِ سیاستِ نشرش به خرج دهد».یکی از پرفروش ‌ترین نویسندگانِ کتبِ آموزشیِ لانگمن هم تهدید کرده بود اگر انتشارِ کتابِ من ادامه یابد آثارش را به انتشاراتِ دیگری خواهد سپرد، و چنین شد که، مطابقِ انتظار، نسخه‌هایِ باقی‌ماندۀ متفکرّانِ چپِ نو به‌سرعت از کتاب‌فروشی‌ها جمع ‌آوری و در اتاقکِ حیاطِ من انبار شدند. از آن پس – طبعاً – مَیلی به بازگشتن به صحنۀ چنین فاجعه ای نداشتم» (صص6-9).

سخن اسکروتن نشان می دهد که در دوران استیلای مارکسیسم سرکوبگرانِ اندیشه – چه در روسیّۀ شوروی و چه در فرانسه و انگلیس و ایران – از اَبزارِ مشابهی در مقابله با دگراندیشان  استفاده کرده اند:سرکوب و سانسور!. آنچه که اسکروتن «فاجعه» می نامید یادآور سرنوشت میخائیل بولگاکف، نویسندۀ بزرگ اوکرائینی تبارِ روسیّه است که در زیرِ پلید ترین سرکوب ها و سانسور های استالینی نوشته بود:

-« همۀ کارهایم نقدهای نامطلوب و سُخره آمیز دریافت کرده اند، و نام من نه فقط در مطبوعاتِ ادواری که حتّی درکتاب های دائرة المعارف کبیر شوروی و دائرة المعارف ادبی شوروی لجن مال شده است…روز به روز نقدهای مطبوعات بی رحمانه تر شده به طوری که الان این نقدها به فحش و ناسزاهای عنان گسیخته مبدّل شده اند…من هیچ توانی برای دفاع از خود ندارم».

ییلنا(همسرِ بولگاکف) نیز از منتقدانی یاد می کند که « با نقدهای عنادآمیز و رذیلانه » باعثِ لطمات روحیِ بولگاکف شده بودند.

برای نگارنده سخنان بولگاکف و اسکروتن یادآورِ هیاهوهای نفرت انگیزِ منتقدانِ کتابِ« آسیب شناسی یک شکست » است ؛ کتاب کوچکی که می خواست «نگاهی دیگر» به شخصیّت دکتر مصدّق و رویداد 28 مرداد 32 داشته باشد تا  در پرتوِ آن  زوال اندیشۀ سیاسی از انقلاب مشروطه به انقلاب مشروعه (1357) را نشان دهد…دریغا که « هر گاو-گند چاله دهانی ، آتشفشانِ شعلۀ خشمی شد »[2]. هیاهوی نفرت انگیزِ منتقدان ، علّت دیگری نیز داشت و آن ، «موضع ضدِ انقلابیِ من»در برابرِ انقلاب اسلامی و انعکاس آن در «آخرین شعر»م بود،به همین جهت،مشّاطه گران و عوامل رژیم نیز با ارکستر بی شکوهِ منتقدان همآواز شده بودند. با اینهمه،این کتاب کوچک -به سان آبی زلال – صَخره ها و سُخره های سهمناک را درنوَردید و به چاپ پنجم رسید[3].

پال جانسُن تأکید می کند:«بدترین نوع استبداد، خودکامگیِ سنگدلانۀ عقاید است»(ص643).معروف است که وقتی بوخارین نظریّه پردازِ برجستۀ بلشویسم از برخی «رفقای سابق» شدیداً انتقاد می کرد، استالین- فریادکنان – می گفت:

-« آفرین! آفرین! بوخارین برای آنان استدلال نمی کند، بلکه سلّاخی شان می کند ».

    وظیفۀ روشنفکران واقعی برخوردِ متین و متمدّنانه با اندیشه  های دلیر یا دلیری اندیشه است و چنانکه گفته ام:انجام این وظیفه  صفِ روشنفکرانِ واقعی را از چُماقداران و سرکوبگران اندیشه  متمایز می کند.از این گذشته ، پیروزیِ نظریِ روشنفکرانی مانند بولگاکف،ریمون آرون،اسکروتن،کویستلر،کارل پوپر،محمد علی فروغی و خلیل ملکی به ما می آموزد که مرعوبِ هیاهوی                                «وَزَغ های ادبی» و «سوسمارانِ رسانه ای» نشویم چرا که «قدرتِ حقیقت» از «حقیقتِ قدرت» (از جمله استالینیسم) نیرومندتر است…

https://mirfetros.com

ali@mirfetros.com

[1] – ظلمت در نيمروز، آرتور كويستلر،ترجمۀ محمود ریاضی و علی اسلامی،نشر چاپخش ، تهران،1361، ص60

[2] – فردِ غیر امینی نیز با چشم بستن بر غلطنامۀ پیوستِ کتاب،کوشید تا به سوداگری های خویش «حقّانیّت» دهد!!

[3] – چاپ پنجم این کتاب در قطع بزرگ و برای کمک به زلزله زدگان کرمانشاه انتشار یافته بود.چاپ ششم (با الحاقات و اضافات بسیار) در حدود 800 صفحه منتشر خواهد شد.

مطالب بیشتری که ممکن است مورد علاقه شما باشند

گفتگوی علیرضا میبدی با علی میرفطروس در باره اعتراضات مردم ایران

root_d7p3qva9

دکترمحمّدمصدّق و محمّدعلی فروغی:دو روِش و منِشِ سیاست ورزی درایران معاصر، علی میرفطروس

root_d7p3qva9

سیّد ضیاء ؛ «مردِ اوّل یا مردِ دوم کودتا»(بخش دوم)، علی میرفطروس

cafeliberal

حماسـهء بابک،علی میرفطروس

root_d7p3qva9

« یک کلمه » با مُدّعی!( محمد امینی و ادعاهایش) ، علی میرفطروس

cafeliberal

زمزمه هائی در راه، علی میرفطروس

cafeliberal

این وب سایت از کوکی ها برای بهبود تجربه شما استفاده می کند. ما فرض خواهیم کرد که شما با این مسئله موافق هستید ، اما در صورت تمایل می توانید انصراف دهید. تائید بیشتر بخوانید

ajax-loader