هانس هرمان هوپه، فیلسوف و اقتصاددان برجسته مکتب اتریش، در یکی از جسورانهترین تحلیلهای سیاسی معاصر، استدلالی را مطرح میکند که در نگاه اول متناقض به نظر میرسد: اینکه سرسختترین دشمنان سوسیالیسم (یعنی لیبرتارینهای اتریشی) در تحلیل بنیادین ساختار جامعه، با کارل مارکس همنظر هستند.
هوپه این بحث را نه برای تأیید مارکسیسم، بلکه به عنوان یک حرکت تاکتیکی فکری (نوعی جوجیتسوی نظری) مطرح میکند. او میخواهد نشان دهد که مارکس «ناظری تیزبین» بود که وقایع را درست میدید، اما «پزشکی فاجعهبار» بود که علت بیماری را کاملاً وارونه تشخیص داد.
هسته مرکزی این تحلیل بر تفکیک میان «توصیف واقعیت» و «تبیین علت» استوار است.
بخش اول: همگرایی در توصیف (آنچه مارکس درست دید)
هوپه استدلال میکند که اگر از تعصبات عبور کنیم، باید بپذیریم که تحلیل طبقاتی مارکس در توصیف پنج دینامیک اصلی تاریخ بشر، دقیق و صحیح بوده است. مکتب اتریش (به ویژه در سنت موری روتبارد و هوپه) این پنج اصل توصیفی را میپذیرد:
۱. تاریخ به مثابه مبارزه طبقاتی:
تاریخ مجموعهای از وقایع تصادفی نیست، بلکه صحنه نبرد دائمی میان دو گروه اصلی است: گروهی که حاکم است و گروهی که تحت سلطه قرار دارد. جامعه ذاتاً دو قطبی است.
۲. واقعیتِ استثمار:
رابطه میان این دو طبقه، یک رابطه برابر نیست. طبقه حاکم، بخش قابل توجهی از ثروت و حاصل دسترنج طبقه تولیدکننده را بدون ارائه مابهازای واقعی، تصاحب میکند. استثمار یک توهم نیست، یک واقعیت عینی است.
۳. دولت به عنوان ابزار سلطه:
برخلاف نگاه لیبرالهای مدرن که دولت را نهادی بیطرف برای تأمین خیر عمومی میدانند، هوپه با مارکس موافق است که دولت اساساً دستگاه سرکوب و ابزاری در دست طبقه حاکم برای حفظ منافع خود است. همچنین، این طبقه برای مشروعیت بخشیدن به سلطه خود، نیاز به تولید ایدئولوژیهای فریبنده (مانند ناسیونالیسم افراطی یا تقدیس دولت) دارد تا مردم استثمار را نپذیرند.
۴. گرایش ذاتی به تمرکز قدرت (Centralization):
سیستم حاکم هرگز به قلمرو فعلی خود قانع نیست. دینامیک قدرت به گونهای است که همواره به سمت تمرکز بیشتر در داخل و توسعهطلبی (امپریالیسم) در خارج حرکت میکند تا منابع بیشتری برای استثمار بیابد.
۵. فروپاشی اجتنابناپذیر:
چنین نظامی که بر پایه استثمار بنا شده، دارای تناقضات درونی است و نمیتواند تا ابد پایدار بماند. این سیستم در نهایت زیر بار ناکارآمدی و تضادهای خود فرو خواهد ریخت.
o بخش دوم: واگرایی حیاتی در تبیین علت (نقطه خطای مارکس)
دقیقاً پس از توافق بر سر این پنج اصل توصیفی، راه هوپه و مارکس در یک دوراهی بنیادین از هم جدا میشود. سؤال کلیدی این است: «منشأ این استثمار کجاست؟» یا به عبارت دیگر، «چه کسی دزد است؟»
در اینجا، هوپه معتقد است مارکس دچار یک خطای فاحش در تشخیص شد که کل نسخه درمانی او را مسموم کرد:
الف) تشخیص اشتباه مارکس: مالکیت خصوصی به عنوان مجرم
مارکس معتقد بود که ریشه استثمار در نهاد «مالکیت خصوصی» و روابط بازار نهفته است. از نظر او، قرارداد میان کارگر و سرمایهدار، حتی اگر ظاهراً آزادانه باشد، در باطن اجباری است زیرا کارگر ابزار تولید ندارد. بنابراین، سرمایهدار با تصاحب «ارزش اضافی» کارگر، او را استثمار میکند.
نتیجهگیری مارکس: برای حذف استثمار، باید مالکیت خصوصی را لغو کرد و همه چیز را به دولت (نماینده پرولتاریا) سپرد.
ب) تصحیح هوپه: دولت به عنوان مجرم
هوپه، با تکیه بر اصول اقتصادی مکتب اتریش، استدلال میکند که مارکس مفهوم «اجبار» را نفهمیده است. روابط در بازار آزاد، هرچقدر هم نابرابر باشند، اساساً «داوطلبانه» و بر مبنای نفع متقابل هستند.
از نظر هوپه، استثمار واقعی تنها زمانی رخ میدهد که پای «زور فیزیکی سیستماتیک» در میان باشد. در جامعه مدرن، تنها نهادی که حق قانونی استفاده از زور برای تصاحب اموال دیگران را دارد، «دولت» است (از طریق مالیاتستانی و تورمزایی).
نتیجهگیری هوپه: سرمایهدارانی که در بازار رقابت میکنند، استثمارگر نیستند؛ آنها تولیدکنندهاند. استثمارگران واقعی، طبقه حاکم سیاسی و وابستگان اقتصادی آنها (شرکتهای رانتی) هستند که از طریق قدرت دولت ثروتاندوزی میکنند.
نتیجه: بازتعریف طبقات اجتماعی
بر اساس این تفاوت در تشخیص علت، هوپه تحلیل طبقاتی مارکس را کاملاً بازتعریف میکند:
نبرد طبقاتی مارکسیستی: بورژوازی (صاحبان سرمایه) در برابر پرولتاریا (کارگران).
نبرد طبقاتی اتریشی/هوپهای: مالیاتدهندگان (تولیدکنندگان واقعی اعم از کارگر و کارآفرین) در برابر مالیاتخورندگان (سیاستمداران، بوروکراتها و رانتخواران).
هوپه نشان میدهد که راهحل مارکس (سپردن قدرت مطلق اقتصادی به دولت)، نه تنها درمان بیماری استثمار نیست، بلکه تقویتکننده همان عاملی است که مسئول اصلی استثمار است. اگر دولت ابزار سلطه است، دولتیتر کردن اقتصاد به معنای کاملتر کردن سلطه است، نه رهایی از آن.
https://www.instagram.com/p/DSKU0MmDcFU/
