یکی از قویترین تورهای ماهیگیری سیاسی چپ بحث نابرابری درآمدیه. چپ نفسِ نابرابری درآمدی رو به مسئلۀ سیاسیِ حیاتی تبدیل میکنه. در حالی که اصلاً باید پرسید نابرابری درآمد و ثروت ماهیتاً مسئلۀ اصلیه یا مسئلۀ اصلی چیز دیگهست؟
مسئله رو با مثالی در دو پرده شرح میدم:
▪️پردۀ اول:
فرض کنیم در یک جامعه نابرابری درآمدی وجود داره و فرض کنیم درآمد پایینترین دهک ماهانه ۱۰ میلیون تومن، و بالاترین دهک ماهانه یک میلیارد تومنه. اختلاف خیلی زیاده، درسته؟ یکی فقط ده میلیون و دیگری یک میلیارد در ماه درآمده داره! بقیۀ جامعه هم بین این دو حد نهایی قرار دارند.
فرض کنیم شما ماهی ۵۰ میلیون درآمد داشته باشید. حالا فرض کنیم در یک فرایند رشد اقتصادیِ دهساله، میانگین درآمدها سه برابر بشه؛ یعنی دهک پایین بشه ۳۰ میلیون، دهک بالا بشه ۳ میلیارد، و درآمد شما هم بشه ۱۵۰ میلیون در ماه.
وقتی شما ۵۰ میلیون درآمد داشتید، بالاترین دهک ماهانه ۹۵۰ میلیون بیشتر از شما درآمد داشت! این یک نابرابری درآمدی خیلی مشهوده. حالا ده سال بعد چی؟ ده سال بعد، وقتی شما ۱۵۰ میلیون درآمد دارید، بالاترین دهک ۳ میلیارد درآمد داره و این یعنی حالا ماهانه ۲ میلیارد و ۷۵۰ میلیون بیشتر از شما درآمد داره. نابرابری الان خیلی بیشتر شد!
در هر دو حالت، بالاترین دهک ۲۰ برابر شما درآمد داره، اما در حالت دوم، رقم مطلق اختلاف خیلی بیشتره و این یعنی نابرابری محسوستر شده. اما حالا بریم سراغ پرسش اصلی:
مسئلۀ اصلی برای شما کدومه؟ اینهکه اختلاف درآمدتون با پردرآمدترینها چقدره؟ یا اینهکه درآمد خودتون چقدر بیشتر شده و چقدر زندگی بهتری میتونید داشته باشید؟ اگر در این فرایند رشد اقتصادی، توان خرید شما سه برابر شده باشه، یعنی وضعیت مادی شما در یک فرایند دهساله سه برابر بهتر شده. اینکه دیگران چقدر درآمد دارند برای شما مهم و حیاتیه، یا اینکه خودتون چقدر درآمدتون بیشتر میشه و این افزایش چقدر کیفیت زندگیتون رو بهبود میبخشه؟
▪️پردۀ دوم:
حالا بیایید یک حالت دیگه رو فرض کنیم. بیایید فرض کنیم با همون شرایط درآمدی که اول توصیف کردم، در طول ده سال، درآمدها فقط ۳۰ درصد افزایش پیدا کنه (نه مثل پردۀ اول ۲۰۰ درصد یا سه برابر). حالا بیایید حساب کنیم:
درآمد پایینترین دهک میشه ۱۳ میلیون در ماه، درآمد بالاترین دهک میشه یک میلیارد و سیصد میلیون (۱.۳ میلیارد)، و درآمد شما هم میشه ۶۵ میلیون.
وقتی شما ۵۰ میلیون درآمد داشتید، ماهانه ۹۵۰ میلیون کمتر از بالاترین دهک درآمد داشتید، اما حالا که درآمد شما شده ۶۵ میلیون و درآمد بالاترین دهک شده ۱.۳ میلیارد، بالاترین دهک ماهانه یک میلیارد و ۲۳۵ میلیون بیشتر از شما درآمد داره.
در این حالت، نابرابری درآمدی چندان بیشتر نشد، اما توان خرید شما هم فقط ۳۰ درصد افزایش پیدا کرد… یعنی شما فقط میتونید سی درصد بهتر از ده سال قبل زندگی کنید.
▪️مقایسۀ پردۀ اول و پردۀ دوم:
در پردۀ اول اختلاف درآمدی مطلق بین شما و ثروتمندترین بخش جامعه خیلی بیشتر شد، اما سطح زندگی شما سه برابر بهتر شد؛ اما در حالت دوم که اختلاف درآمدی مطلق بین شما و ثروتمندترین بخش جامعه چندان افزایش پیدا نکرد، سطح زندگی شما فقط سی درصد بهتر شد.
الان کدوم مسئله برای شما حیاتیه؟ اینکه اختلاف درآمد ثروتمندترین اقشار با شما چقدر باشه، یا اینکه سطح زندگی خودتون سی درصد بالا بیاد یا دویست درصد؟
در پردۀ دوم نابرابری خیلی بیشتره، اما زندگی شما در حالت اول که نابرابری خیلی بیشتره، بهتره! شما کدوم رو ترجیح میدید؟
پس برسیم به سوال نهایی:
ترجیح میدید در جامعهای زندگی کنید که نابرابری درآمدی بیشتره، اما زندگی شما بهتره، یا در جامعهای که نابرابری کمتره، اما زندگی شما هم بدتره؟
ما مدافعان کاپیتالیسم و بازار آزاد معتقد نیستیم کاپیتالیسم بینقصه، بلکه معتقدیم در سیستم کاپیتالیستی سطح زندگی عموم جامعه بیشتر و سریعتر افزایش پیدا میکنه. اما ایدههای سوسیالیستی شاید ــ شاید! ــ نابرابری رو کم کنه، اما سطح زندگی عموم رو پایین میآره. کدوم عقلانیتر و اخلاقیتره؟ ارتقای زندگی عموم جامعه با نابرابری درآمدیِ بیشتر، یا تنزل زندگی عموم جامعه با نابرابری درآمدی کمتر؟
فارغ از اینکه جواب شما به این پرسش کدومه، باید پذیرفت مسئله این نیست که کی چقدر درمیاره، مسئله اینه که در چه سیستمی “بیشترین درصد جمعیتیِ ممکن” به “بیشترین میزان ممکن” به لحاظ مادی زندگی بهتری خواهند داشت. سوال اصلی اینه، و نه برابری درآمدی.
پینوشت:
دیگه صحبتی از این نکردیم که کسی که یک میلیارد در ماه درآمد داره، فقط اگر ۲۰ درصد مالیات بده، چهار برابر درآمد ماهانۀ ما رو واریز میکنه به خزانۀ دولت تا خرج جامعه بشه.
مهدی تدینی
لینک کوتاه: https://bit.ly/4vTwnmL
