سخنرانی سید جواد طباطبایی؛
“از نخستین آشناییها با نظام حقوقی انگلستان تا جنبش مشروطه خواهی”
بحثی در مورد پیدایش واژه “مشروطه”
سابقه به وجود آمدن “فکر مشروطه خواهی”
نقش “مکتب تبریز” در نخستین آگاهیهای ایرانیان
اولین ترجمههای کتابهای حقوقی در مورد مشروطیت
نخستین آشناییهای ایرانیان با پارلمان و نظامهای حقوقی اروپا
سابقه نخستین بحثها در مورد “قانون اساسی مشروطه” در ایران
۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۱
دانشگاه کالیفرنیا-ارواین
The Iranian Constitutional Revolution
May14, 2022
©Jordan Center for Persian Studio & Culture, UCI
متن کامل این ویدئو:
این ویدئو بخشی از سخنرانی آقای دکتر سید جواد طباطبایی، فیلسوف و پژوهشگر تاریخ و اندیشه سیاسی ایران است. سخنرانی در «مرکز ایرانشناسی دانشگاه کالیفرنیا، ارواین» (UCI) برگزار شده است.
متن کامل ویدئو:
مجری برنامه (معرفی سخنران):
(00:02) خانمها و آقایان به مرکز ایرانشناسی دانشگاه اروین خوش آمدید.
(00:07) قسمت دوم کنفرانس مشروطه، همونطور که میبینید از روی برنامه، به زبان فارسیست.
(00:17) ما امروز بعد از ظهر سه سخنران داریم و پس از آن، آقای دکتر پورجوادی که سخنران آخر ما هستند، همراه آقای احسان عابدینیا که دانشجوی دکترای موسیقی ما هستند، چند قطعه اجرا خواهند کرد و حتی بعد از اون هم من از شما دعوت میکنم که بیایم حیاط بیرون سالن و دوباره یک برنامه موسیقی کوتاه در حدود نیم ساعت اجرا خواهد شد و برنامه به اتمام میرسه.
(00:54) اما قسمت دوم جلسه… سخنران اصلی بعدازظهر ما آقای دکتر سید جواد طباطبایی هستند. آقای دکتر طباطبایی تحصیلات عالی خود را در دانشگاه سوربن گذراندند در رشته فلسفهی سیاسی. مطالعاتشون یا تخصصشون درباره هگل بوده و ایشان همچنین استاد پیشین و معاون پژوهشی دانشکدهی حقوق و علوم سیاسی در دانشگاه تهران بودند.
(01:35) به غیر از پستهای دیگری که داشتند… اما من فکر میکنم مسئلهای که خیلی اقلاً برای من دکتر طباطبایی رو جذاب کرده، به خصوص در این دوران، برخورد ایشون و ایدهای که ایشون دربارهی مبحثی به نام «ایرانشهر» است که گاه من فکر میکنم برداشتهای نادرستی ازش شده و لازمه که یه مقدار مطالعه بشه دربارهی اهمیت خود این ایده به نام ایرانشهر که حالا من به عنوان یک مورخ برام مهمه ولی خود آقای دکتر کلی دربارهش نوشتن و صحبت کردن و مورد نظر بسیاری هست، چه در داخل کشور، چه اونهایی که بیرون هستند، هم ایرانیانی که خارج از این کشور هستند.
(02:22) و در طول زمان، البته ایشون کارهای خیلی مهم دیگری انجام دادند و تعداد کتابهاشون زیاده اما من فقط تعدادی از این کتابها رو میخونم که پیشینهی تفکر دکتر رو با شما آشنا کنم.
(02:40) کتاب مهمشون دربارهی ابن خلدون و علوم اجتماعی: «گفتار در شرایط امتناع» که البته به انگلیسی به زودی ترجمه شده، چاپ بشه توسط Polity Press در واشنگتن دیسی.
(02:56) «تاریخ اندیشه سیاسی در ایران»، «ملاحظاتی در مبانی نظری»، «زوال اندیشه سیاسی در ایران»، «گفتار در مبانی نظری انحطاط ایران»، کتابی دارند دربارهی «خواجه نظامالملک طوسی» که یکی دیگر از تخصصهای ایشان هستش. ترجمهی «تاریخ فلسفهی اسلامی» هانری کربن و… ایشون امیدوارم که در اواخر همین ماه هم یک نسخه فارسی اینجا خواهند داشت دربارهی «هانری کربن و ایران» که سخنرانی دوگانهای خواهد بود.
(03:44) از آقای دکتر دعوت میکنم که لطفاً سخنرانیشون رو دربارهی «از نخستین آشناییها با نظام حقوقی انگلستان تا جنبش مشروطهخواهی» رو آغاز کنند. مرسی. [تشویق حضار]
دکتر سید جواد طباطبایی:
(05:27) سپاسگزارم از این معرفی…
(05:42) موضوع بحث من در اینجا، در واقع عرضه کردن یا کوشش برای عرضه کردن یک خلاصهای از کاری که من در دو جلد از تاریخ… عرض کردم بحث درباره ایرانشهر و در واقع اینکه ایران چه ویژگیهایی داره که با مفاهیم و مقولات تاریخ اروپایی که تاکنون ما در موردش بحث کردیم یا تحقیق کردیم، با اونها سازگار نیست.
(06:26) خلاصهای از این کاری رو که هنوز به انجام نرسیده ولی هم میدونم به زودی به انجام برسه، من سعی میکنم که خلاصهای از اون رو اینجا عرضه بکنم.
(06:40) دو مطلب رو میخوام بگم و نتیجهگیری بکنم. اون دو مطلب این هست که:
(06:47) یک: لفظ «مشروطه» که در موردش میدونید که بحث کردم، بیشتر از همه تقیزاده چیزایی گفته و مورد مناقشه بوده همیشه، که مشروطه از کجا پیدا شد؟ که تقیزاده میگه که من مطمئن هستم این از عثمانی آمده و در اواخر قرن سیزدهم هجری اونجا این لفظ پیدا شده. رفت پاشا این کلمه رو درست کرده و بعضی از روشنفکران ایرانی هم که اونجا بودند این کلمه رو گرفتن و وارد ایران کردن. این یک نکته.
(07:28) دومیش اینه که: معمولاً تاریخهای مشروطه که تاکنون نوشته شده، از حدود ده سالی قبل از… در بهترین حالت، حدود ده سالی قبل از پیروزی مشروطه یا قبل از صدور فرمان مشروطیت رو قرار دادند و بعد سالها یعنی دو سه سال نزدیک به پیش از در واقع، پیش از مشروطه رو گفتند که اینها تعیینکننده بوده. خب کمبود نان، نمیدونم، اختلاف با بازاریها سر قیمت و غیره که میدونید اینها رو گفتند. میگفتن این موجب شد که مشروطیت، در واقع تبدیل بشه به یک فکر قانونخواهی و بعد میرسیم به اینکه فرمان بالاخره صادر میشه و مجلس اول…
(08:33) میخوام در این هم یک تردیدی بکنم و بگم که مشروطیت ایران سابقهی بسیار طولانیتری از این داره. در ایران بحث دربارهی چیزی مثل مشروطیت، که هنوز البته در آغاز اسمش مشروطیت نبود، به تدریج در ایران این ظاهر شد و تا رسید به پیروزی مشروطیت و صدور سند مشروطیت توسط مظفرالدین شاه…
(09:18) من فکر میکنم که ایرانیها از آغاز دارالسلطنهی تبریز، تشکیل دارالسلطنهی تبریز که برای اولین بار در ایران یک دربار دومی ایجاد کرد در برابر درباری که در پایتخت بود، در تبریز این دارالسلطنه، آغاز این دارالسلطنه و آنچه که در اون دارالسلطنه گذشته، آغاز در واقع مشروطیت… پیش از تاریخ مشروطیت ایرانه. این رو از این بابت باز البته نظر شما رو جلب میکنم به این نکته که معمولاً خب تاریخ قاجار رو ما ظاهراًش رو میخونیم، تاریخ سیاسی قاجار رو میخونیم که اون هم جای خود داره، اونچه که نوشته شده، در واقع به این تاریخ ظاهری قاجار، اگه بتونم اینجوری بگم، تاریخ ظاهری قاجار رو نوشتیم و تمام تحقیقات روی اینه.
(10:31) اما دوره قاجار یک تاریخ، اگر بشه گفت، باطنی یا زیرزمینی هم داره. یک اتفاق مهمی از، لااقل از دارالسلطنه تبریز به بعد، اتفاق بسیار مهمی به طور زیرزمینی میافته که منتهی میشه به مشروطیت، به پیروزی مشروطیت.
(11:05) بنابراین تاریخ مشروطیت ایران یک فکر، یک تلقی ایرانی است از تحولی که در اروپا و به ویژه در انگلستان صورت گرفته بود برای ایجاد یک حکومت قانون. تصوری که ایرانیها پیدا کردن از این حکومت قانون، اون چیزیست که به مشروطه منجر شد. بنابراین تاریخ مشروطه ایران رو اگه بخوایم که درست امروزه بنویسیم و کاری که من میکنم، کوشش میکنم اینه، این رو نشون بدم، اینه که حداقل هشتاد سال قبل از فکر مشروطه، هشتاد سالی قبل از پیروزی مشروطه آغاز شده، به صورت زیرزمینی آمده و در جاهایی، در جاهایی ظاهر شده… شده مشروطیت… شده قانون اساسی مشروطه.
(41:14) این نکتهی در واقع اصلی من است.
(41:37) دومیش اینه که اونچه که امثال تقیزاده گفتن که از بیرون از ایران اومده، یعنی به صورتهای مختلف در واقع اینو بیان کردن که از بیرون از ایران اومده و به ویژه حکومت جلوتر از ایران، عثمانی بوده و از اونجا اومده، من فکر میکنم این، این چیزیست که به هیچ وجه قابل دفاع نیست. هیچ سندی ما نداریم که نشون بده که مشروطیت ربطی به… به صورتی در ایران به کار رفته، ربطی به عثمانی داره. البته حتماً کسانی از مثلاً روشنفکران ایرانی، اونهایی که تو عثمانی زندگی میکردن اون وقت، حتماً شنیده بودن یا به کار برده بودن. اما سندی نداریم که ربط چیز رو، همونطور که در مورد انگلیس نشون دادم که اونجا ربط داره، به عثمانی ربط پیدا نمیکنه.
(42:33) این دوتا رو اگه بذاریم کنار همدیگه، یعنی اینکه مشروطیت یک فهم، میگم ایرانی، از نظام حکومتی انگلستانه و بنابراین یعنی از عثمانی نیومده و بنابراین تاریخ این فهم بسیار بیشتر از اونیست که تا الان ما فهمیده بودیم. یعنی باید تاریخ مشروطه ایران رو در واقع از دارالسلطنه تبریز شروع کنیم و توضیح بدیم که، همونطور که گفتم، بخش زیرزمینی تاریخ قاجاره، چون همهی منابع هم هنوز در دسترس نیست. منابعی هست که در مجلس و بخشی از در… در جاهای دیگری، در نهادهای، کتابخانهها، نهادهای دیگری هم در ایران هست و در اختیار اونها هست. هنوز همه اینها رو ندیدیم، همه اینها چاپ نشده و در دسترس نباشه ولی حدوداً از اونچه که تا الان از دهها، شاید صد تا منبعی که بیرون اومده تاکنون، این رو میتونیم بگیم که این تاریخ مشروطه ایران، تاریخ بسیار طولانیست و کار آینده در واقع تاریخنویسی ایران یکیاش این خواهد بود که این تاریخ طولانی قانونخواهی یا مشروطهخواهی در ایران رو توضیح بده. سپاسگزارم از توجهتون.
[تشویق حضار]
