مشکل بنیادین ایران این است که ما به‌جای آنکه تولید ثروت را فضیلت بدانیم، آن را امری ثانوی و حتی غیراخلاقی تصور کرده‌ایم. این نگاه، ریشه عمیق ایدئولوژیک دارد. ایدئولوژی‌ای که در ظاهر شعار عدالت می‌دهد اما در باطن، به‌گونه‌ای عمل می‌کند که نه عدالت را محقق می‌کند و نه ثروت را.
در فلسفه توسعه، تولید ثروت تنها یک کنش اقتصادی نیست؛ یک باور اخلاقی است. جامعه‌ای که تولید را ارزشمند بداند، به کار، خلاقیت، مسئولیت‌پذیری و مالکیت احترام می‌گذارد. اما جامعه‌ای که ثروت را «مشکوک»، سود را «پلید» و سرمایه‌داری را «استثمار» می‌بیند، ناگزیر به سمت الگوی دیگری حرکت می‌کند: الگوی توزیع‌محورِ چپ‌گرایانه! الگوی کنترل، نه آفرینش! الگوی تقسیم، نه تولید!
در ایران، همین ذهنیت چپ‌گرایانه—چه در دولت، چه در فرهنگ عمومی—تولید را از ابتدا در جایگاه «گناه» و «طمع» نشانده است. سرمایه‌داری را با بدگمانی نگاه می‌کنیم. سود را نجس می‌دانیم. بخش خصوصی را تهدید می‌بینیم و دولت را قهرمان عدالت فرض می‌کنیم. و این دقیقاً همان نگاه ایدئولوژیکی است که در اقتصادهای کمونیستی به فروپاشی انجامید: جامعه‌ای که ارزش تولید ثروت تولیدکننده را نفی کند، به‌ناچار محتاج توزیع‌کننده می‌شود؛ و توزیع‌کننده هم همیشه دولت است.
در چنین چارچوب فکری، ثروت‌سازی نه تنها تشویق نمی‌شود، بلکه نوعی بی‌اخلاقی تلقی می‌گردد؛ انگار تولید ثروت خیانت به مردم است، اما مصرف منابع عمومی افتخار. این وارونگی اخلاقی باعث شده است که:
سرمایه‌گذاری متوقف شود،
نوآوری بی‌معنا شود،
ریسک‌پذیری نابود شود،
دولت بزرگ شود،
و جامعه در انتظار سهمی از منبعی بنام «دولت» بماند، نه سهمی از نتیجه کار خودش.
نتیجه؟ همان چیزی که امروز در آن گرفتاریم:
بحران انرژی در سرزمین انرژی، بحران مالی در کشور منابع، آلودگی در کشوری با سرمایه طبیعی عظیم، تورم مزمن، نابسامانی شهری، بیکاری گسترده و سقوط مداوم امید.
این مشکلات بی‌انتها تصادفی نیستند؛ محصول یک ایدئولوژی‌اند. ایدئولوژی‌ای که تولید ثروت را غیراخلاقی می‌انگارد و توزیع را اخلاقی؛ در حالی که تجربه جهان ثابت کرده: توزیع دولتی، نه عدالت می‌آورد و نه رفاه. تنها فقر را پخش می‌کند.
ایران امروز درگیر پیامدهای همان ذهنیتی است که دهه‌ها ما را از فلسفه تولید دور نگه داشت. کشوری که تولید را فضیلت اخلاقی نداند، سرانجام در چرخه معیوب توزیع دولتی که نتیجه آن فروپاشی اقتصادی است، غرق می‌شود. و تا زمانی که این ریشه فکری اصلاح نشود، هیچ برنامه اقتصادی کار نمی‌کند.
ما از فقر تولید رنج نمی‌بریم؛
از فقر ایدئولوژیِ تولید رنج می‌بریم.
✍ جعفر ساعی‌نیا
