کانت در «نقد عقل محض» با دفاع از خردگرایی، آفت بزرگ آن یعنی جزم گرایی (Dogmatism)را به گونه ای دانشورانه در بوتۀ نقد می افکند و با نگاهی ژرف، پی آمدهای گرانِ درافتادن در هاویۀ جزم گرایی را می نمایاند. جزمیت یا اندیشۀ جزمی، پذیرش عقیده ای بی بنیاد است از سرِ قطع و یقین و باورداشتن به آن. جزم گرا به عقیدۀ خود که جنبۀ ذهنی و شخصی دارد، اساس عینی می بخشد و بی هیچ گونه تردیدی، آن را خطاناپذیر می شمارد. او مخالفان خویش را گم کرده راه، در طریق خطا، بدعت گذار، خیانت پیشه و حتی کافر می خواند. جزم گرا، خردورزی را دشمن دیرین خویش می انگارد و فلسفه را موجب تزلزل پایه های عقیدۀ جزمی و فروپاشیدن شالودۀ اندیشه های تردیدناپذیر می داند. فیلسوف از شک آغاز می کند و به منزلگاه یقین می رسد؛ اما در هیچ منزلی برای همیشه اقامت دائم نمی گزیند.
فیلسوف اهل پرسش، تردید و چون و چرا است و برای دستیابی به حقیقت، در دارِ مشاجرات، در کند و کاو و تکاپو
است. از این رو، فیلسوف در طریق جست و جوی حقیقت، جانبدار آزادی است و در آزادی، برآمدن آفتاب اندیشه را مشاهده می کند. اما جزم گرایان با انگاره های جزمی خویش که خَردَ دلی تردید در دلِ آنها راه ندارد، خود را سرگرم و خوش دل می دارند و با پرهیز از تردید، تشکیک و چون و چرا، بازاندیشی در جزمیت ها را برنمی تابند و باورهای درونی خویش را، دانش عینی، کلی و قطعی می خوانند. کانت با دلواپسی از پدیدۀ جزم گرایی، آن را خطری می داند که خیر همگان را تهدید می کند و اندیشمندانه از خود می پرسد که دربرابر این پدیده چه باید کرد؟
او راه راست را در ایجادنکردن سد و مانع در مسیر کوشندگان خردورز می داند و می گوید:«بگذارید این اندیشه وران، آزادانه راه خود را بپویند. اگر آنان استعداد خود را نشان دهند، اگر پرسش های ژرف و نوین ارائه کنند؛ در یک کلام، اگر آنان خرد خود را نشان دهند، خرد همواره سود خواهد برد.» دربرابر، دست یازیدن به هر وسیله ای«جز خردِ رها از اجبار»، بانگ برآوردن برسر خردمندان و نشان دادن چنگ و دندان و اُشتُلم و کوفتن مشت آهنین برفرق آنان و حتی تحریک مردم عادی-که به تعبیر کانت از«کارگردانی های باریک» هیچ سردرنمی آورند-، برای فرونشاندن اخگرِ خرد و آتش اندیشه، چیزی نصیب جزم اندیشان نخواهد کرد و همان گونه که کانت می گوید:آنان را«در معرض تمسخر» قرار خواهد داد.
سید علی محمودی
■فلسفۀ سیاسی کانت؛ ص۷۳_۷۴
@cafe_andishe95
