پرونده فکری علیه مارکسیسم، بیش از یک قرن پیش بسته شد. سختترین و ویرانگرترین ضربات را مکتب اقتصادی اتریش بر آن وارد کرد؛ اما نکته عجیب اینجاست که بهندرت کسی آن استدلالهای پیروز را تدریس میکند.
«نظریه ارزش ذهنی» کارل منگر که در دهه ۱۸۷۰ مطرح شد، بنیان «نظریه ارزش کار» را که مارکس تمام نظام خود را بر آن بنا کرده بود، متزلزل کرد. سپس یوگن فون بوم-باورک با تخریبی نظاممند، اقتصاد مارکس را در هم کوبید و تناقضات موجود در نظریه «ارزش اضافی» و بهاصطلاح «مسئله تبدیل» را برملا ساخت. لودویگ فون میزس فراتر رفت و نشان داد که محاسبات عقلانی اقتصادی در نظام سوسیالیستی غیرممکن است، زیرا بدون مالکیت خصوصی و قیمتهای بازار، راهی برای تخصیص بهینه منابع وجود ندارد. فریدریش هایک بعداً این بحث را به «مسئله دانش» گسترش داد: اطلاعات لازم برای اداره یک اقتصاد پیچیده، پراکنده است و نمیتوان آن را متمرکز کرد. و موری راتبارد نشان داد که چگونه مارکس با جایگزین کردن مبادله داوطلبانه و خلاقیت کارآفرینانه با یک نظریه غلطِ استثمار (مبتنی بر ارزش کار و تضاد طبقاتی)، ماهیت سرمایهداری را بهاشتباه فهمیده است.
اینها ایرادات جزئی نبودند؛ آنها بنیانهای نظری مارکسیسم را هدف قرار دادند و در مورد میزس و هایک، بهدرستی اتلاف مزمن، کمبودها و فروپاشی نهایی اقتصادهای سوسیالیستی را پیشبینی کردند. تاریخ، استدلالهای آنها را در مقیاسی تمدنی تأیید کرد.
با این حال، در دانشگاهها، رسانهها و مناظرات سیاسی، این نقدها همچنان در حاشیه باقی ماندهاند. مارکس همچنان بهطور گسترده بهعنوان یک اقتصاددان و نظریهپرداز اجتماعیِ جدی تدریس میشود. خطاهای او تلطیف، «تاریخمند» یا بهعنوان نقاط شروعِ جالبتوجه در نظر گرفته میشوند. پاسخهای مکتب اتریش بهندرت از وزن و اهمیت برابر برخوردارند. دانشجویان میتوانند کل دورههای علوم اجتماعی را بدون اینکه هرگز با نقد بوم-باورک یا استدلالِ محاسباتی میزس به شکلی عمیق مواجه شوند، پشت سر بگذارند.
این اغماض تصادفی نیست؛ بلکه بازتابی از یک ترجیح فکری عمیقتر برای نظریههایی است که بازارها را «بیمار» میانگارند و به گسترش قدرت دولت مشروعیت میبخشند. نتیجه، گفتمان عمومیای است که دستهبندیهای مارکسیستی را مدتها پس از آنکه بیپایه بودنِ بنیانهای اقتصادیشان اثبات شد، همچنان نشخوار میکند. هزینه این حافظه انتخابی، همچنان در حال پرداخت است.
لینک کوتاه: https://bit.ly/4qpU4Br
