سخنرانی ارائه شده توسط فردریش هایک
تلاش من برای مدت بسیار طولانی این بوده است که مردم را با اقتصاد بازار آشنا کنم. در واقع بسیار اندیشیدهام که بهترین روش برای رسیدن به این هدف چیست. من بخش بزرگی از پژوهشهایم را وقف این تلاش کردهام که استدلالها را به شکلی متقاعدکنندهتر ارائه دهم و سهم خود را در سازماندهی فعالیتهای فکری ایفا کنم؛ از جمله با تأسیس نهادی مانند «انجمن مونت پلرن» و نهادهای دیگر، برای انجام کاری که ناممکن به نظر میرسید — بهویژه به دلیل دیدگاه شومپیتر که آن را ناممکن میدانست — یعنی تفهیم این موضوع به مردم که حفظ نهادهای ارزشمند جامعه آزاد ضروری است.
اما مشکل بزرگ در این راه این است که دقیقاً چه کسی را باید مخاطب قرار داد. در واقع دو وظیفه متمایز وجود دارد که مردم معمولاً آنها را به روشنی از هم تفکیک نمیکنند. از یک سو، باید برای جامعه کسبوکار و بازرگانان استدلالهایی فراهم کنیم تا از جایگاه خود دفاع کنند؛ و از سوی دیگر — که وظیفهای کاملاً متفاوت است — باید روشنفکران، یعنی کسانی را که افکار عمومی را میسازند، متقاعد کنیم که نظام بنگاهداری آزاد را درک کرده و از آن دفاع کنند. به نظر من، وظیفه دوم از بسیاری جهات مهمتر است، اما در عین حال بسیار بیشتر مورد غفلت قرار گرفته، آن هم به دلیلی کاملاً آشکار: فراهم کردن استدلال برای صاحبان کسبوکار، تا با آن بتوانند سیاستمداران را متقاعد کنند، کاری است که بهشدت مورد علاقه بازرگانان است و چون برای تأمین بودجه چنین تلاشهایی روی آنها حساب میکنیم، بیشتر به آن پرداخته میشود. اما مهمتر این است که سازندگان افکار عمومی را متقاعد کنیم؛ و آنها بازرگانان نیستند، بلکه طبقهای کاملاً متفاوتاند.
این همان طبقهای است که من سالها پیش، با عبارتی که به نظر میرسد جا افتاده است — در حالی که معمولاً به آنها روشنفکران میگویند — نامشان را «دلالان دستدوم ایدهها» گذاشتم. باید بگویم علاقه خاصی به این طبقه ندارم؛ طبقهای که در زبان خصوصی خودم به آنها «آی.آی.آی» میگویم، یعنی «روشنفکران نادان و بیمسئولیت». اما چه از آنها خوشمان بیاید چه نه، برای پیشرفت بشریت اهمیتی تعیینکننده دارند. این آنها هستند که باید متقاعدشان کنیم، اگر میخواهیم فضای فکریای بسازیم که خواستههای ما را ممکن کند، زیرا این آنها هستند که به نوبه خود به عموم مردم آموزش میدهند. هرچند ما از آنها خوشمان نمیآید — چون دستکم در طول عمر من تقریباً همیشه در جهت اشتباه حرکت کردهاند — اما بیشترشان آدمهای خیرخواهی هستند. اگرچه برای متقاعد کردن کسانی که از آنها خوشتان نمیآید، با لحنی دوستانه و صبورانه، خویشتنداری زیادی لازم است، اما فکر میکنم هدف اصلی ما باید متقاعد کردن همین طبقه باشد، زیرا در دستان آنهاست که تعیین کنند عموم مردم در آیندهای نهچندان دور چه فکری خواهند کرد.
در این زمینه، منظور من از روشنفکران کسانی است که متخصص یک حوزه خاص نیستند، بلکه به خود میبالند که تحصیلات عمومی دارند و اطلاعات کلی را به دیگران منتقل میکنند. این تعریف شامل بسیاری از همکاران اقتصاددان خودم هم میشود؛ نه وقتی درباره اقتصاد فنی صحبت میکنند، بلکه وقتی نتایج عملیای را که ادعا میکنند از اقتصاد فنی خود استخراج کردهاند به عموم مردم منتقل میکنند. چون همانطور که تا لحظهای دیگر خواهم گفت، به محض اینکه از وظیفه توضیح دادن انواع خاصی از رویدادها فراتر میروید و شروع به توصیه کردن سیاستها یا نظامهای اجتماعی خاصی میکنید، بسیار فراتر از مرزهای علم اقتصاد گام نهادهاید. یکی از خطاهای اقتصاددانان روزگار ما — از زمانی که خود را صرفاً «اقتصاددان» نامیدند و دیگر «اقتصاددان سیاسی» ننامیدند — این بود که گرچه ممکن است در جزئیات فنی توضیح سازوکار بازار متخصصان بزرگی باشند، اما خیلی ساده پیشزمینه فلسفی و مفاهیم اخلاقیای را که برای رسیدن به هر نتیجهگیری در امور عملی باید به کار ببرید، از حوزهای قرض گرفتهاند که چیز زیادی از آن نمیدانستند و حتی به آن بیاعتنا بودند. آنها به این باور رسیدند — باوری که عواملی که تا لحظهای دیگر بررسی میکنم به آن دامن زدند — که اهداف سیاستهای اجتماعی برای هر انسان نیکوکاری بدیهی و روشن است، و تنها کاری که آنها باید بکنند ارائه یک تکنیک مناسب برای رسیدن به آن اهداف خاص است.
این موضوع بهویژه در مورد آن شبهلیبرالهای آمریکایی صدق میکند که همانطور که شومپیتر گفت، به عنوان یک تحسین عالی اما ناخواسته، در حالی که دشمنان بنگاهداری خصوصی بودند، صلاح دیدند که برچسب «لیبرال» را تصاحب کنند؛ برچسبی که در تاریخ اندیشه به معنای مدافعان بنگاهداری آزاد بود، اما در آمریکا به نام دشمنان بنگاهداری آزاد تبدیل شده است. باید اضافه کنم چیزی که بیش از همه مرا شگفتزده میکند این نیست که این افراد آنقدر زیرک بودند که این کار را بکنند، بلکه این است که به اصطلاح محافظهکاران آمریکایی گذاشتند قسر در بروند. یکی از عجیبترین چیزها در تاریخ آمریکا این است که نمیدانم چطور ممکن شد به آنها اجازه داده شد خود را لیبرال بنامند؛ و حتی به اصطلاح محافظهکاران آمریکایی که در سنت خود لیبرالهای واقعی بودند، اصطلاحات آنها را پذیرفتند و حالا از «لیبرال» به عنوان یک فحش استفاده میکنند؛ چیزی که سالهاست در این کشور به آن تبدیل شده است.
اکنون، در حالی که رد کردن همه پیشنهادها برای جایگزین کردن نظام بنگاهداری آزاد با نوعی نظام هدایت متمرکز — بیشتر به شکل برنامهریزی متمرکز از هر نوعی — میتواند به راحتی بر پایه درک درستی از اقتصاد فنی انجام شود، و پیشروی سوسیالیسم به شدت مرهون نبود چنین درکی بوده است (بهویژه به دلیل این باور غلط که آنچه مردم در گذشته انجام دادهاند قیمتها را تعیین میکند، به جای اینکه بفهمند قیمتها سیگنالی هستند که به مردم میگویند چه کاری باید انجام دهند)، اما متأسفانه ممکن نیست که سوسیالیسم را بهطور قطعی و نهایی بر مبانی صرفاً اقتصادی رد کرد. این مسئله به همان اندازه که اقتصادی است، یک مسئله اخلاقی نیز هست.
در نتیجه یک سردرگمی تدریجی، اقتصاددانان — و نه فقط اقتصاددانانی که گرایش سوسیالیستی داشتند، بلکه اقتصاددانان بهطور کلی — از سخن گفتن آشکار درباره مسائل اخلاقی دخیل در این موضوع واهمه پیدا کردند. ما اجازه دادهایم که با این ایراد مرعوب و خلع سلاح شویم که: «سوسیالیسم را نمیتوان به صورت علمی رد کرد، زیرا تفاوت نهایی، تفاوت در قضاوتهای ارزشی است و علم در مورد قضاوتهای ارزشی حرفی برای گفتن ندارد؛ بنابراین ما باید سکوت کنیم و فقط به مردم بگوییم رابطه علت و معلولی چیست.» و به محض اینکه از این حد فراتر برویم — دستکم وقتی مدافع بازار آزاد چنین کند — همه میگویند که او از حوزه تخصصی خود خارج شده و اصول اساسی روش علمی را نقض کرده است؛ در حالی که هیچ سوسیالیستی هرگز خود را مقید نکرده که قضاوتهای ارزشی را از استدلالش حذف کند. اما اگر قضاوت ارزشی در یک تحلیل انتقادی از سوسیالیسم بیاید، فوراً میگویند: «اوه، او دیگر دانشمند نیست، یک اخلاقگرا شده و میخواهد دیدگاههای اخلاقی خودش را که ما قبول نداریم به ما تحمیل کند.»
البته این حرف نوعی مغالطه و سردرگمی در خود دارد. درست است که از مقدمات صرفاً واقعی — یعنی گزارههایی درباره علت و معلول و نه چیز دیگر — نمیتوان هیچ نتیجهای درباره بایدها و نبایدها گرفت. البته با کسانی که هیچ توافقی با آنها نداریم، اصلاً نمیتوانیم بحثی داشته باشیم. هر بحثی درباره اینکه چه نوع نظم اجتماعی مطلوب است یا نه، مستلزم نوعی توافق میان طرفهای گفتگو دستکم بر سر برخی از ارزشهای نهایی است. اما به محض اینکه چنین پایهای برای گفتگو شکل بگیرد — پایهای که برای ممکن شدن هر گفتگویی ضروری است — مقدمات شما نه تنها شامل گزارههای واقعی، بلکه شامل ارزشهای مشترکی است که با رقیب خود بر سر آنها توافق دارید، و بنابراین تعدادی نتیجهگیری ارزشی از مقدمات شما به دست میآید. در چنین گفتگویی بیمعنی است که بگویید نمیتوانید هیچ نتیجهگیری ارزشی بگیرید، زیرا تمام این پرسشها درباره سیاستگذاری ناگزیر مستلزم نتیجهگیریهای ارزشی هستند.
وضعیت این است که تمام این پرسشها درباره یک نظم اجتماعی مطلوب و درباره اینکه چگونه باید امور خود را سازماندهی کنیم، باید از ارزشهای مورد توافق مشخصی آغاز شوند، و خیلی زود به چیزی میرسند که در واقع نان شب هر اقتصاددانی است: واقعیت تعارض ارزشها. در حقیقت، من بر این باورم که اقتصاددان به حکم شغل خود، به متخصص تحلیل تعارض ارزشها تبدیل میشود. این نان شب ماست؛ کاری است که مدام انجام میدهیم: نشان دادن اینکه چیزهای مختلفی که مردم میخواهند همگی با هم سازگار نیستند، و بعد باید به مخاطبانمان بگوییم: «اگر الف را میخواهید، نمیتوانید ب را داشته باشید» و الی آخر. گفتگو با وارد کردن ارزشها آغاز میشود — که البته باید به صراحت آنها را وارد کرد — و سپس روند کار این است که نشان دهیم ارزشهای گوناگونی که امیدها و اهداف مردم را هدایت میکنند، همگی با یکدیگر سازگار نیستند.
بهویژه میتوان نشان داد — و من به این امر متقاعد شدهام — که تقسیم کار خودجوش، که از زمان آدام اسمیت میدانیم اساس ثروت ماست و شالودهای است که ابزارهایی در اختیارمان میگذارد تا اصلاً بتوانیم به چیزهایی فراتر از نیازهای مبرم زندگی روزمره بیندیشیم، بر باورهای اخلاقی خاصی استوار است که بدون رعایت آنها چنین جامعهای اصلاً ناممکن خواهد بود. در واقع، ما بسیار فقیر میبودیم اگر نمیتوانستیم بر این واقعیت تکیه کنیم که چارچوبی برای کنش انسانی وجود دارد و همه افرادی که با آنها سروکار داریم، پیرو اصول اخلاقی و حقوقی پایهای هستند؛ اصولی مانند احترام به مالکیت دیگران، وظیفه پایبندی به قراردادها، و خلاصه آنچه حقوق سنتی خصوصی و کیفری فراهم آورده و در قالب قانون درآورده است. اینها قوانین اخلاقی پایهای هستند که جامعه ما بر آنها استوار است، بهرهوری ما به آنها وابسته است و اگر آنها را به رسمیت نشناسیم، همان ثروتی را نابود میکنیم که برای بهبود وضعیت افراد کمبرخوردار به آن نیاز داریم.
البته واقعیت این است که بسیاری از به اصطلاح آدمهای خوب میخواهند اخلاقیات دیگری را بر زندگی عمومی تحمیل کنند؛ اخلاقیاتی که به وضوح با یک جامعه بازار کارآمد ناسازگارند و به نوعی از جوامع بسیار ابتداییتر و گروههای کوچک به ارث رسیدهاند؛ جوامعی که در آن مردم نه برای خدمت به انسانهای ناشناس در جایی دور، بلکه با این تصور کار میکردند که تنها کار نیکی که میتوان انجام داد، برآوردن نیازهای مشخص خانواده و آشنایان است. این آدمهای خوب که هرگز نفهمیدند اقتصاد بازار چگونه کار میکند، بر این باورند که برای اینکه برای جامعه مفید باشید، باید نیازهای مشخص افراد مشخصی را برآورده کنید، و هر کاری جز این، غیراخلاقی و ضداجتماعی است. و اینگونه، همان شالودهای را غیراخلاقی و ضداجتماعی مینامند که تمام ثروت و دارایی ما، و در واقع امکان رشد جمعیت تا سطح کنونی بر آن استوار بوده است. تلاش برای تحمیل این باور به جامعه مدرن — که اگر میخواهید برای جامعه مفید باشید، فقط باید کارهایی انجام دهید که ببینید به افراد مشخصی سود میرسانید، و هرگز نباید صرفاً پیرو سیگنالهای بازار باشید که به شما میگویند چگونه چیزی را ارزان تولید کنید و خریدارانی بیابید که بابت آن به شما پول بدهند — به معنای نابودی همان نظم اجتماعی است که همه ما به آن تکیه داریم و ثروتی را تولید میکند که با آن زندگی میکنیم.
اکنون، من نمیتوانم وارد تحلیل جزئی این نوع دیدگاههای اخلاقی شوم که بیتردید تا حد زیادی طبقهای را که به اختصار «روشنفکران» نامیدم، هدایت میکنند؛ اما میخواهم یک نکته کلی در این باره بگویم. در طول قرنهای نخستینِ شکلگیری جامعه بازارِ سراسری و جهانی، افکار عمومی در دست طبقه موفقِ آن زمان، یعنی تولیدکنندگان، صنعتگران، بازرگانان و کسانی بود که تجربه شخصی از بازار داشتند و آموخته بودند قواعد و قوانین بازار را بپذیرند و بهطور طبیعی از آنها پیروی کنند. اما تحولات مدرن، طبقه تحصیلکرده بزرگی پدید آورده — یا طبقهای که ادعای تحصیلات دارد — که در بسیاری از زمینهها دانش فراوانی دارند اما به کلی فاقد آشنایی با اخلاقیات بازار و قواعدی هستند که بر بازار حاکم است؛ و آنها ناگزیر به سراغ اخلاقیات موروثی عصر حجر برمیگردند؛ زمانی که انسانها در قبایل پنجاهنفره زندگی میکردند و وظیفه بدیهی هر کس برآوردن نیازهای همقبیلهایهای آشنایش بود. این طبقه بزرگ که هیچ تجربه مستقیمی از بازار ندارد، اخلاقیات دیگری را به ارث برده و میخواهد این اخلاقیات بدوی را بر جامعهای تحمیل کند که بر یک تصور اخلاقی کاملاً متفاوت استوار است؛ تصور اخلاقیای که عمدتاً از طریق فرایند تکامل و انتخاب طبیعی پدید آمده؛ از این واقعیت که برخی مراکز تجاری شکوفا شدند، زیرا مردمشان چیزی را به دست آوردند که امروزه با تحقیر «اخلاقیات تجاری» مینامیم. آنها شکوفا شدند و دیگران نیز از این اخلاقیات تجاری تقلید کردند. برای مدت طولانی، همه کسانی که این قواعد را میپذیرفتند، خودشان میدانستند چگونه کار میکنند و نمیتوانستند چیز دیگری تصور کنند.
اما در دوران مدرن، با این طبقه جدید روبهرو هستیم — همان طبقهای که روشنفکران نامیدم — که به کلی فاقد این تجربه هستند، اما غرایز موروثی اعصار گذشته را با خود دارند و با بهترین نیتها باور دارند که برای خوب یا اخلاقی بودن، باید آگاهانه نیازهای افراد مشخصی را که میشناسند برآورده کنند. اینکه کل نظام بازار و کل تقسیم کار بینالمللی به این دلیل شکل گرفته که مردم از طریق سیگنالهای قیمت توانستهاند نیازهای کسانی را برآورده کنند که اصلاً نمیشناسند، و برای این کار از منابعی استفاده کنند که متعلق به افرادی است که هیچ شناختی از آنها ندارند، برای این افراد بسیار باهوش که صرفاً نمیدانند اقتصاد مدرن چگونه کار میکند، کاملاً غیرقابل درک است. آنها این اخلاقیات سنتی، موروثی و ریشهدار را با این تصور روشنفکرانه ترکیب میکنند که باید جهانی بسازند که با این نیازهای اخلاقی سنتی همخوانی داشته باشد؛ و همین به این دیدگاه میانجامد که باید نوع متفاوتی از جامعه بسازیم، جامعهای که در آن ببینیم هر تلاشی در جهت برآوردن یک نیاز انسانیِ مشخص است و همهچیز طوری چیده شده که ذهن یک مرجع ناظر و بالادستی را راضی کند.
اکنون، قواعدی که در واقع بازار را ممکن میسازند و به شکلگیری نظمی میانجامند که در آن شانس موفقیت برای هر کسی تا حد ممکن بالاست، در حقیقت نه تنها نیازمند درک یک سازوکار است، بلکه نیازمند تأیید نوعی فعالیت است که بیتردید با قصد نیکی کردن به افراد خاصی هدایت نمیشود، بلکه با رعایت رویههای سنتی بازار، کاری جز این نمیکند که به حجم کل تولیداتی که در دسترس مردم قرار میگیرد، اضافه کند. به زبان ساده، نظامی که ما واقعاً توسعه دادهایم، نتیجه سازوکاری است — بازیای است که همواره از آن سود میبریم — و حاصل این است که بشر آموخته بازیای را مطابق با قواعد خاصی انجام دهد که از حداکثر دانش بهره میبرد، اما نتایج آن ناخواسته و غیرقابل پیشبینی است، و بنابراین نمیتوان آن را با هیچ الگوی از پیش تعیینشدهای درباره اینکه افراد مختلف چه سهمی باید داشته باشند، منطبق کرد. کل این ایده که جامعه باید به نظام توزیعی برسد که با چیزی که مردم «عدالت اجتماعی» مینامند منطبق باشد، ادعایی بیمعناست. عدالت اجتماعی مفهومی است که در یک سازمان کوچک، جایی که یک رئیس تعیین میکند هر کس چه سهمی داشته باشد، معنا دارد؛ اما در جامعهای که در آن جهتِ تلاشهای فردی به این بستگی دارد که قیمتها به مردم چه میگویند، نتایج ناگزیر بدون طراحی و ناخواسته هستند و از این رو نمیتوان درباره عادلانه بودنشان قضاوت کرد. مطالبه توزیع عادلانه، به معنای مطالبه نابودی نوع جامعه ماست.
حالا وقتی موضوع را اینگونه مطرح میکنم، فکر میکنم خیلی زود متوجه میشوید که امروزه احتمالاً اکثریت مردم ساکن در جهان صنعتی، در واقع از جامعه موجود بیزارند، آن را به ناعادلانه بودن محکوم میکنند و میخواهند آن را به شکلی بازسازی کنند که اصل وجودش را نابود خواهد کرد. اکنون، آیا هنوز امیدی به تغییر این روند وجود دارد، یا سرنوشت ما چه خواهد شد؟ اگر در واقع اکثریت مردم بر ما حکومت میکنند — و تردیدی نیست که اکثریت مردم بر این باورند که امور باید چنان سامان داده شود که هر کس به آنچه شایسته آن است برسد — اگر دیدگاه این افراد به اجرا درآید، آیا هنوز فرصتی برای معکوس کردن این روند هست؟ یا ناگزیر همان راهی را خواهیم رفت که در کتابی که همزمان با «ثروت ملل» آدام اسمیت منتشر شد و در آن زمان بسیار موفقتر از «ثروت ملل» بود، یعنی اثر ادوارد گیبون، به روشنی درباره آتن بیان شده است؟
فکر میکنم در جملهای که برایتان میخوانم، میتوانیم نام هر کشور مدرنی را جایگزین آتن کنیم. او در سال ۱۷۷۶ نوشت: «در نهایت، بیش از آنکه خواهان آزادی باشند، خواهان امنیت بودند. آنها یک زندگی راحت میخواستند، و همه چیز را از دست دادند: امنیت، آسایش و آزادی را. هنگامی که آتنیها سرانجام دیگر نمیخواستند به جامعه ببخشند، بلکه میخواستند جامعه به آنها ببخشد؛ هنگامی که آزادیِ مورد نظرشان، آزادیای که بیش از هر چیز آرزویش را داشتند، نه آزادی برای انجام آنچه میخواستند، بلکه رهایی از مسئولیت بود؛ آنگاه بود که آتن دیگر آزاد نبود.» وقتی گیبون این را نوشت، البته منظورش هشداری بود درباره آنچه رخ خواهد داد، اگر به روندهای آشکاراً موجود اجازه ادامه یافتن داده شود. ما به این هشدار توجه نکردیم و فکر میکنم امروز بسیار نزدیک به آن وضعیتی هستیم که گیبون توصیف کرده است.
احتمالاً اکنون خواهید پرسید آیا من هنوز امیدی دارم؟ آیا هنوز خوشبینم که بتوانیم این روند را تغییر دهیم و آن را — چنانکه ناگزیریم — معکوس کنیم، اگر میخواهیم جامعهای را حفظ کنیم که به این جمعیت عظیمِ رو به رشد درآمد کافی بدهد و از آن نوع افولی جلوگیری کنیم که بیتردید در پی نابودی نظم اجتماعی خواهد آمد و ناگزیر به جنگ اجتماعی، ویرانی و پایان تمدن میانجامد؟ متأسفانه پاسخ به این پرسش این است که احساس شخصی من بسیار در نوسان است. وقتی — آنطور که اکنون مکرراً برایم پیش میآید — به دیدار جوانانی میروم که اساساً در همان مسیری کار میکنند که من کار میکنم، از این بابت بسیار دلگرم میشوم. در واقع، اوضاع به شکلی بنیادین تغییر کرده است. وقتی من جوان بودم، دانشجو یا کمی بزرگتر، تنها چند پیرمرد به آن نوع نظم آزادی باور داشتند که ما آن را لیبرالیسم قرن نوزدهمی مینامیم؛ نسل من و حتی نسل پس از آن، هیچ میانهای با آن نداشتند. امروز دیگر هیچ فرد مسنی — یا به ندرت کسی — را پیدا میکنید که به آن باور داشته باشد، اما نه فقط در این کشور، بلکه هر کجا که میروم، گروهی از جوانان هستند که این حقایق را دوباره کشف کردهاند، میکوشند آنها را گسترش دهند و اگر زمان کافی به آنها داده شود، شاید موفق به معکوس کردن این روند شوند.
اما میترسم شما هم آگاه باشید که دیدگاه من به جهان بسیار سوگیرانه و خوشبینانه است؛ به دلیل اینکه مرا به دیدار همین گروههای خاصی میبرند که همهجا در حال شکلگیریاند. اما گاهی تجربههای دیگری دارم که مرا بهشدت بدبین میکند. چهار هفته پیش، هنگام عبور از نیویورک، سری به یکی از شیکترین کتابفروشیهای آنجا زدم، کتابفروشی «برنتانوز»؛ از آن دست کتابفروشیهایی که روشنفکرانِ خواننده «نیویورک تایمز» و نشریات مشابه به آن سر میزنند. و پس از یک ساعت تماشای کتابهایی که روشنفکران امروز ما میخوانند، متأسفانه تمام امیدم را به کلی از دست دادم. اگر این خوراک فکریِ کسانی است که برای «نیویورک تایمز» و نشریات مشابه مینویسند، چگونه میتوانیم به تغییر این مسیر امید داشته باشیم؟
فکر میکنم وضعیت همچنان این است که نسل من و نسل بلافاصله پس از من — یعنی امروزه افراد بین ۴۰ تا ۸۰ سال — تقریباً به کلی ناامیدکنندهاند. تا آنجا که به آینده بشریت مربوط میشود، اینها دو نسل از دست رفتهاند. مسئله این است که آیا میتوانیم آن فروپاشی را — که اگر دیدگاههای آنها همچنان حاکم بماند اجتنابناپذیر است — آنقدر به تعویق بیندازیم تا نسل جدیدی قدرت را به دست بگیرد؛ نسل جدیدی که بخش قابل توجهی از آن در حال حاضر در این سالن حضور دارند. البته تعدادشان هنوز بسیار محدود و اندک است، اما بخش امیدوارکننده ماجرا این است که در هر کشوری از جهان که در سالهای اخیر از آن بازدید کردهام — چه انگلستان، چه آلمان، چه ژاپن، چه ایالات متحده و حتی آمریکای مرکزی — برای نخستین بار در عمر طولانیام، همهجا علاقهای واقعی میان جوانان و عدهای که میکوشند به این جوانان کمک کنند، یافتهام. پس هنوز امیدی هست، هرچند اندک، که آنچه در میان آنها در حال رشد است بهموقع به قدرت برسد تا از نابودی تمدن ما جلوگیری کند.
سپاسگزارم.
لینک کوتاه: https://bit.ly/4jpqmu6

